Apabila suami meninggal dunia, bahagian faraid tidak boleh dikira berdasarkan isteri dan anak sahaja jika ibu atau bapa si mati masih hidup. Semua waris yang hidup ketika kematian perlu dikenal pasti terlebih dahulu.
Namun, ada beberapa kadar asas yang boleh difahami dengan cepat. Jika suami meninggalkan anak, isteri atau para isteri berkongsi 1/8 daripada pusaka bersih. Anak suami tetap diambil kira walaupun anak itu lahir daripada perkahwinan dengan isteri yang lain. Perkara ini diterangkan secara khusus oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan.
Jika ibu dan bapa si mati masih hidup serta si mati mempunyai keturunan ke bawah, kadar asas mereka perlu dimasukkan dalam pengiraan. Anak lelaki dan anak perempuan pula boleh menerima baki pada nisbah dua bahagian untuk lelaki dan satu bahagian untuk perempuan dalam susunan yang berkaitan.
Untuk memahami kerangka penuh sebelum masuk kepada kes suami meninggal, rujuk dahulu asas pembahagian faraid.
Ringkasnya: Siapa Dapat Berapa?
Bagi situasi biasa seorang lelaki meninggal dan mempunyai anak:
| Waris | Kadar asas | Nota |
|---|---|---|
| Isteri / para isteri | 1/8 secara bersama | Jika si mati mempunyai keturunan ke bawah |
| Ibu si mati | 1/6 | Apabila si mati mempunyai keturunan ke bawah |
| Bapa si mati | 1/6 | Apabila si mati mempunyai keturunan ke bawah; kes tertentu perlu dilihat pada struktur waris penuh |
| Anak lelaki + anak perempuan | Baki | Dalam susunan bersama, nisbah anak lelaki : anak perempuan ialah 2:1 |
Kadar fardu rasmi bagi waris utama boleh dirujuk melalui E-FARAID Majlis Agama Islam Selangor.
Jadual ini bukan keputusan faraid bagi mana-mana keluarga tertentu. Kiraan sebenar boleh berubah jika ada waris lain, urutan kematian berbeza, status perkahwinan dipertikaikan atau pusaka bersih belum dikenal pasti.
Bahagian Isteri Apabila Suami Meninggal Ada Anak
Jika suami meninggal dunia dan mempunyai anak, bahagian isteri ialah 1/8 daripada pusaka bersih.
Perkara penting di sini ialah perkataan anak suami.
Isteri tidak perlu mempunyai anak bersama suami untuk kadar 1/8 itu terpakai. Jika suami mempunyai anak daripada isteri terdahulu atau isteri yang lain, kewujudan anak tersebut tetap diambil kira dalam menentukan kadar isteri.
Contohnya:
- suami mempunyai dua anak daripada perkahwinan pertama;
- isteri semasa tidak mempunyai anak dengan suami;
- suami kemudian meninggal dunia.
Isteri semasa tetap berada pada kadar 1/8 kerana si mati mempunyai anak. Penjelasan Mufti Wilayah Persekutuan mengenai isteri kedua yang tiada anak dengan suami menjelaskan keadaan ini secara khusus.
Bagaimana jika suami mempunyai lebih daripada seorang isteri?
Jika lebih daripada seorang isteri masih menjadi isteri yang sah ketika suami meninggal dunia, mereka berkongsi bahagian isteri secara bersama.
Jika suami mempunyai anak:
- jumlah bahagian semua isteri = 1/8;
- jika ada dua isteri yang sama-sama berhak, 1/8 itu dibahagi antara mereka;
- jika dua isteri sahaja, bahagian asas setiap seorang menjadi 1/16 daripada pusaka bersih.
Ini bukan bermaksud setiap isteri mendapat 1/8 seorang.
Sebelum membuat kiraan, semak dahulu siapa yang benar-benar masih hidup dan mempunyai hubungan perkahwinan yang sah dengan si mati pada tarikh kematian. Syarat asas pewarisan termasuk kepastian bahawa waris hidup selepas kematian pewaris. Penjelasan rukun dan syarat ini boleh dirujuk melalui Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan.
Anak Daripada Isteri Lain Tetap Anak Kepada Si Mati
Antara kekeliruan yang boleh berlaku ialah seorang balu melihat anak daripada perkahwinan terdahulu sebagai “anak isteri pertama”.
Dari sudut faraid, soalan yang lebih penting ialah:
Adakah dia anak kepada lelaki yang meninggal dunia?
Jika ya dan tiada halangan pewarisan yang berkaitan, kedudukannya dinilai sebagai anak si mati. Hubungan anak itu dengan balu semasa bukan penentu haknya terhadap pusaka bapanya.
Sebab itu, anak daripada perkahwinan terdahulu boleh:
- mempengaruhi kadar bahagian isteri daripada 1/4 kepada 1/8; dan
- menerima bahagian pusaka bapanya mengikut kedudukan faraid mereka.
Kedudukan seorang isteri yang tidak mempunyai anak sendiri dengan suami tidak menghapuskan hak anak suami daripada perkahwinan lain.
Bahagian Anak Lelaki dan Anak Perempuan
Apabila anak lelaki dan anak perempuan berhimpun, mereka menerima bahagian baki mengikut nisbah:
anak lelaki : anak perempuan = 2 : 1
Maksudnya, satu anak lelaki menerima dua unit bagi setiap satu unit anak perempuan pada darjat yang sama.
Namun, jangan terus membahagikan seluruh harta kepada anak-anak menggunakan nisbah 2:1.
Bahagian isteri, ibu, bapa atau waris fardu lain perlu diselesaikan dahulu apabila mereka wujud. Anak-anak menerima baki selepas bahagian fardu yang berkaitan diberikan.
Untuk melihat kadar waris lain dan syaratnya, baca kadar dan syarat bagi setiap ahli waris.
Bahagian Ibu dan Bapa Si Mati
Jika seorang suami meninggal dan ibu serta bapanya masih hidup, jangan tertinggal nama mereka daripada pengiraan.
Dalam keadaan si mati mempunyai keturunan ke bawah:
- ibu mempunyai kadar asas 1/6;
- bapa mempunyai kadar asas 1/6.
E-FARAID MAIS menyenaraikan 1/6 bagi ibu dan bapa apabila terdapat keturunan ke bawah.
Walau bagaimanapun, struktur faraid boleh menjadi lebih rumit dalam kes yang berbeza. Sebagai contoh, kedudukan bapa boleh melibatkan baki dalam sesetengah susunan waris. Sebab itu, artikel ini tidak menggunakan satu formula bapa untuk semua kemungkinan keluarga.
Contoh Pengiraan: Isteri, Ibu, Bapa, 4 Anak Lelaki dan 1 Anak Perempuan
Ini contoh situasi rekaan untuk pendidikan, bukan kiraan bagi screenshot atau mana-mana keluarga sebenar.
Andaikan seorang lelaki meninggal dengan pusaka bersih RM216,000. Waris yang disahkan hidup ketika kematian hanyalah:
- seorang isteri;
- ibu si mati;
- bapa si mati;
- empat anak lelaki;
- seorang anak perempuan.
Tiada waris atau isu lain yang mengubah kiraan.
Langkah 1 — Bahagian isteri
Suami mempunyai anak.
Isteri mendapat:
RM216,000 × 1/8 = RM27,000
Langkah 2 — Bahagian ibu
Ibu mendapat 1/6:
RM216,000 × 1/6 = RM36,000
Langkah 3 — Bahagian bapa
Dalam contoh ini, bapa mendapat 1/6:
RM216,000 × 1/6 = RM36,000
Langkah 4 — Tentukan baki anak-anak
Jumlah bahagian isteri + ibu + bapa:
RM27,000 + RM36,000 + RM36,000 = RM99,000
Baki:
RM216,000 – RM99,000 = RM117,000
Langkah 5 — Bahagikan baki 2:1
Empat anak lelaki = 4 × 2 unit = 8 unit.
Seorang anak perempuan = 1 unit.
Jumlah = 9 unit.
RM117,000 ÷ 9 = RM13,000 satu unit
Maka:
| Waris | Nilai contoh |
|---|---|
| Isteri | RM27,000 |
| Ibu | RM36,000 |
| Bapa | RM36,000 |
| Anak lelaki 1 | RM26,000 |
| Anak lelaki 2 | RM26,000 |
| Anak lelaki 3 | RM26,000 |
| Anak lelaki 4 | RM26,000 |
| Anak perempuan | RM13,000 |
| Jumlah | RM216,000 |
Jika terdapat dua isteri yang sama-sama berhak, struktur contoh ini berubah pada pecahan isteri kerana kedua-duanya berkongsi 1/8. Jangan gunakan jadual di atas tanpa menyesuaikan senarai waris sebenar.
Jangan Kira Daripada Nilai Kasar Semua Harta
Faraid dibuat terhadap pusaka bersih, bukan terus terhadap jumlah kasar semua aset atas nama si mati.
Secara umum, keluarga perlu menyelesaikan perkara yang mendahului agihan pusaka seperti pengurusan jenazah yang munasabah, hutang dan wasiat yang sah. Mufti Wilayah menerangkan tertib ini dalam panduan bahagian faraid isteri kedua.
Selain itu, pastikan aset yang hendak dibahagikan benar-benar milik si mati. Jika rumah mempunyai pemilik bersama atau ada hak pihak lain yang belum ditentukan, jangan terus mengambil nilai penuh rumah sebagai pusaka si mati.
Checklist Sebelum Membuat Kiraan Faraid Suami Meninggal
Sebelum menggunakan kalkulator atau membahagikan nilai, semak perkara berikut:
- Siapakah isteri yang masih menjadi isteri sah pada tarikh kematian?
- Adakah ibu si mati masih hidup?
- Adakah bapa si mati masih hidup?
- Berapa anak lelaki si mati?
- Berapa anak perempuan si mati?
- Adakah terdapat waris yang meninggal selepas si mati tetapi sebelum pusaka selesai?
- Adakah terdapat anak dalam kandungan atau isu waris lain yang perlu disahkan?
- Apakah aset yang benar-benar milik si mati?
- Apakah hutang dan tanggungan yang belum diselesaikan?
- Berapakah pusaka bersih yang akhirnya boleh difaraidkan?
Jika keluarga masih di peringkat awal menyusun harta dan dokumen, baca cara menguruskan harta pusaka selepas kematian.
Bolehkah Waris Membahagi Dengan Cara Lain?
Bagi orang Islam, asas pembahagian ialah hukum faraid.
Namun, dalam urusan pusaka kecil, JKPTG menyatakan pembahagian secara sama rata atau muafakat boleh dibuat jika semua waris yang berhak bersetuju.
Ini penting kerana muafakat tidak sama dengan seorang waris membuat keputusan untuk orang lain.
Jika seorang waris tidak setuju melepaskan bahagiannya, jangan anggap diam atau tidak hadir sebagai persetujuan.
Bagaimana dengan Borang DDA?
Borang DDA ialah Surat Persetujuan dalam urusan pusaka kecil. Dokumen rasmi DDA menyediakan pilihan antaranya pembahagian mengikut faraid, pembahagian secara muafakat atau menyerahkan keseluruhan bahagian kepada pihak yang dinyatakan.
Sebab itu, waris perlu memahami apa yang sebenarnya ditandatangani.
Jika anda tidak bersetuju dengan cadangan pembahagian atau diminta menyerahkan bahagian, baca apa pilihan apabila waris tidak beri kerjasama atau membantah dan fungsi Borang DDA sebelum tandatangan.
JKPTG juga menerangkan bahawa waris yang tidak dapat hadir boleh menggunakan DDA dan pembahagian muafakat memerlukan persetujuan semua waris yang berhak. Lihat penerangan rasmi JKPTG tentang pembahagian harta pusaka.
Jika Pentadbir Mahu Menjual Rumah Pusaka
Menjadi pentadbir tidak bermaksud seseorang itu menjadi pemilik mutlak rumah pusaka.
Hak faraid dan kuasa mentadbir ialah dua perkara berbeza. Sebelum jualan dibuat, waris perlu melihat dokumen/perintah sebenar dan kuasa yang telah diberikan.
Jika isu keluarga ialah pentadbir mahu menjual rumah, rujuk cara jual harta pusaka kecil apabila waris sepakat. Artikel tersebut menerangkan kenapa persetujuan keluarga sahaja tidak semestinya sama dengan kuasa sah untuk menjual.
Pengalaman Tuan Hanaffi
Soalan sebenar yang diterima menunjukkan satu corak kekeliruan yang mudah berlaku dalam keluarga.
Seorang isteri mungkin melihat anak daripada perkahwinan terdahulu sebagai “anak pihak sana”. Anak pula mungkin melihat isteri baharu ayah sebagai orang yang tiada hubungan dengan mereka.
Dalam faraid, cara melihatnya perlu diubah.
Soalan pertama bukan “anak siapa dengan isteri mana?” tetapi “siapakah waris kepada lelaki yang meninggal dunia?”
Soalan kedua pula bukan “siapa paling banyak mengurus arwah?” tetapi “siapa yang berhak pada tarikh kematian dan berapakah pusaka bersih yang hendak dibahagikan?”
Apabila dua perkara ini dijelaskan dahulu, perbincangan tentang pecahan, DDA, muafakat atau jualan rumah menjadi lebih tersusun.
Kesilapan Yang Perlu Dielakkan
1. Menganggap isteri tiada anak sendiri maka bahagiannya 1/4
Tidak semestinya. Anak suami daripada isteri lain tetap boleh menyebabkan kadar isteri menjadi 1/8.
2. Memberi setiap isteri 1/8 seorang
Jika suami mempunyai anak dan beberapa isteri yang sama-sama berhak, 1/8 ialah bahagian bersama para isteri, bukan 1/8 bagi setiap seorang.
3. Terus bahagi baki kepada anak tanpa semak ibu bapa si mati
Ibu dan bapa boleh mempunyai bahagian fardu. Tertinggal nama mereka boleh menyebabkan seluruh pengiraan salah.
4. Menggunakan nisbah 2:1 terhadap seluruh pusaka
Nisbah anak lelaki dan anak perempuan digunakan pada bahagian yang berkaitan selepas bahagian fardu lain diselesaikan.
5. Menandatangani persetujuan sebelum memahami hak
Jika dokumen melibatkan muafakat atau penyerahan hak, fahami kandungannya dahulu. Jangan tandatangan hanya kerana mahu “cepat selesai”.
6. Menyamakan pentadbir dengan pemilik harta
Pentadbir mengurus berdasarkan kuasa dalam dokumen/perintah. Hak waris tidak hilang hanya kerana seorang ahli keluarga dilantik sebagai pentadbir.
Mahu Faham Proses Pusaka Dengan Lebih Tersusun?
Mengetahui pecahan faraid sahaja belum menyelesaikan pusaka. Waris masih perlu menyusun dokumen, mengenal pasti aset, menghadiri proses yang berkaitan dan melaksanakan perintah sehingga harta benar-benar dapat dipindahkan.
Jika anda mahu melihat keseluruhan perjalanan pusaka dengan bahasa mudah, dapatkan buku Pusaka Dibiarkan, Waris Terbeban.
Soalan Lazim
Isteri kedua tiada anak dengan suami. Adakah dia tetap dapat faraid?
Ya, jika dia ialah isteri yang sah dan memenuhi syarat pewarisan. Jika suami mempunyai anak walaupun daripada isteri lain, kadar asas isteri ialah 1/8. Jika terdapat beberapa isteri yang sama-sama berhak, mereka berkongsi 1/8 tersebut.
Jika isteri pertama meninggal lebih awal daripada suami, adakah isteri pertama masih menerima faraid suami?
Syarat pewarisan memerlukan waris hidup selepas kematian pewaris. Jadi seseorang yang meninggal lebih awal tidak mewarisi pusaka orang yang meninggal kemudian. Walau bagaimanapun, anak hasil perkahwinan tersebut tetap perlu dinilai sebagai anak kepada si mati.
Kalau suami ada empat anak lelaki dan seorang anak perempuan, terus bahagi 2:1?
Tidak. Semak dahulu bahagian isteri, ibu, bapa dan waris fardu lain yang wujud. Nisbah 2:1 digunakan untuk baki anak lelaki dan anak perempuan dalam susunan yang berkaitan.
Bolehkah semua waris setuju bahagi sama rata?
JKPTG membenarkan pembahagian secara sama rata atau muafakat dalam pusaka kecil jika semua waris yang berhak bersetuju sepenuhnya. Persetujuan mestilah benar-benar wujud; seorang waris tidak boleh dianggap setuju hanya kerana dia diam.
Jika saya tidak setuju lepaskan bahagian, adakah saya perlu tandatangan DDA yang menyatakan penyerahan bahagian?
Jangan tandatangan kenyataan persetujuan atau penyerahan yang tidak menggambarkan pendirian anda. DDA ialah dokumen persetujuan dan kandungan pilihannya perlu dibaca. Semak terus dengan Pejabat Pembahagian Pusaka yang mengendalikan kes jika anda tidak pasti dokumen yang diminta.
Adakah pentadbir boleh terus jual rumah kerana dia sudah dilantik?
Tidak semestinya. Kuasa sebenar perlu dilihat pada perintah atau Surat Kuasa Mentadbir yang berkaitan, status hak milik dan keperluan proses selanjutnya. Pelantikan pentadbir tidak menjadikannya pemilik mutlak semua harta pusaka.
Kesimpulan
Dalam kes suami meninggal, jangan mula dengan membahagikan rumah atau wang kepada anak-anak.
Mulakan dengan tiga perkara:
- sahkan semua waris yang hidup ketika kematian;
- tentukan pusaka bersih;
- beri bahagian fardu yang berkaitan sebelum mengira baki.
Jika suami mempunyai anak, isteri atau para isteri berkongsi 1/8. Anak daripada perkahwinan lain tetap diambil kira sebagai anak si mati. Jika ibu dan bapa masih hidup, mereka juga perlu dimasukkan dalam kiraan.
Selepas hak faraid difahami, barulah keluarga boleh berbincang tentang pelaksanaan, muafakat atau tindakan terhadap aset tertentu.
Masih Keliru Dengan Struktur Waris Keluarga?
Jika struktur keluarga melibatkan beberapa perkahwinan, waris yang meninggal lebih awal atau kemudian, pertikaian tentang aset atau dokumen persetujuan yang tidak jelas, elakkan membuat pengiraan muktamad berdasarkan andaian.
Hubungi Hanaffi untuk semakan awal maklumat dan dokumen pusaka.
Penafian
Artikel ini ialah penerangan umum untuk pendidikan. Pengiraan faraid sebenar bergantung pada semua waris yang hidup ketika kematian, status hubungan, pusaka bersih dan fakta kes. Dapatkan pengesahan daripada pihak berautoriti atau profesional yang berkaitan sebelum membuat pembahagian muktamad.
