Janji Arwah Bina Rumah: Adakah Ia Hutang Sebelum Faraid?

Seorang suami pernah berjanji mahu membina rumah untuk keluarganya. Simpanan dikatakan sudah mencukupi dan pembinaan hanya menunggu masa. Namun, sebelum rancangan itu dilaksanakan, suami meninggal dunia.

Bolehkah isteri terus menganggap nilai rumah yang dijanjikan itu sebagai hutang arwah dan menolaknya daripada harta pusaka sebelum faraid?

Jawapan ringkasnya: tidak automatik.

Hutang yang sah memang perlu diberi perhatian sebelum baki pusaka dibahagikan. Namun, ayat “arwah pernah berjanji” belum dengan sendirinya membuktikan bahawa sejumlah wang tertentu sudah menjadi hutang kepada isteri.

Sebelum apa-apa nilai ditolak daripada pusaka, keluarga perlu menentukan apakah sebenarnya sifat janji tersebut: adakah ia sekadar wa‘d atau rancangan, hibah yang telah berlaku semasa hidup, wasiat untuk dilaksanakan selepas kematian, hutang atau liabiliti yang telah wujud, atau sebenarnya melibatkan wang atau harta yang sejak awal memang milik isteri.

Itulah beza yang paling penting.

Mengapa janji tidak boleh terus dipanggil hutang?

Dalam pusaka, istilah yang digunakan memberi kesan kepada tindakan seterusnya.

Artikel Pembahagian Faraid: Asas Harta Pusaka Islam menerangkan bahawa hutang dan tanggungan yang sah perlu dikenal pasti sebelum pusaka bersih ditentukan. Bukti seperti penyata, perjanjian, resit dan rekod transaksi perlu dikumpulkan.

JKPTG juga menyenaraikan dokumen penyata hutang piutang si mati sebagai salah satu dokumen berkaitan yang boleh diperlukan dalam permohonan pusaka kecil.

Maksudnya, isu sebenar bukan sekadar “arwah ada janji atau tidak”. Soalan yang lebih tepat ialah:

Apakah hak atau liabiliti yang sudah wujud ketika arwah meninggal, dan apakah bukti yang menyokongnya?

Jika perkara itu belum dapat dikenal pasti, waris tidak patut terus mengurangkan pusaka dengan satu angka yang dianggarkan sendiri.

Empat kemungkinan kedudukan janji arwah

1. Sekadar janji atau rancangan masa hadapan

Contohnya, suami berkata:

“Bulan Disember nanti kita bina rumah.”

Ayat seperti ini menunjukkan hasrat atau janji, tetapi belum semestinya membuktikan bahawa isteri mempunyai satu hutang wang tertentu terhadap suami.

Dalam satu jawapan tahun 2025, Jabatan Mufti Negeri Selangor menjelaskan bahawa janji lisan untuk memberi tanah boleh termasuk dalam kategori wa‘d. Dalam fakta kes itu, janji sahaja tidak menyempurnakan pemilikan tanah kerana tiada pemindahan milik yang sah dan bukti yang mencukupi. Rujuk jawapan rasmi berkenaan janji lisan memberi tanah.

Prinsip praktikalnya: niat untuk memberi sesuatu dan pemilikan yang sudah sempurna ialah dua perkara berbeza.

2. Hibah yang telah dilakukan semasa hidup

Ada keluarga menggunakan perkataan “janji”, sedangkan apa yang berlaku sebenarnya mungkin hendak dihujahkan sebagai hibah.

Hibah ialah pemberian semasa hidup. E-Faraid MAIS menerangkan rukun hibah melibatkan pemberi, penerima, barang yang dihibahkan dan sighah. Harta hibah pula perlu wujud ketika hibah dibuat, bernilai dan milik pemberi; isu penerimaan atau qabd juga penting. Lihat penerangan rasmi E-Faraid MAIS tentang hibah.

Jadi, jika rumah itu sendiri belum dibina, jangan terus menyebut “rumah itu sudah dihibahkan” hanya kerana pembinaan pernah dirancang.

Namun, fakta boleh berubah jika yang diberikan sebenarnya bukan “rumah masa hadapan”, tetapi tanah tertentu, wang tertentu, kepentingan tertentu atau terdapat dokumen hibah yang jelas. Dokumen sebenar perlu dibaca.

3. Hutang atau liabiliti yang sudah wujud dan boleh dibuktikan

Inilah bahagian yang memerlukan perhatian.

Tidak semua “janji” berakhir sebagai janji moral sahaja.

Dalam satu lagi jawapan Jabatan Mufti Negeri Selangor pada 2025, seorang bapa telah menandatangani perjanjian penyelesaian untuk membayar RM100,000 kepada bekas isterinya daripada hasil jualan rumah. Dalam fakta khusus itu, Mufti Selangor menyatakan janji pembayaran RM100,000 tersebut dianggap sebagai hutang yang perlu dilangsaikan sebelum pusaka dibahagikan. Rujuk jawapan rasmi mengenai janji pembayaran RM100,000.

Perhatikan bezanya.

Dalam contoh ini bukan sekadar ayat umum “nanti saya bagi”. Terdapat jumlah khusus, konteks tuntutan dan perjanjian penyelesaian bertulis.

Sebab itu, soalan “adakah janji menjadi hutang?” tidak selamat dijawab dengan satu perkataan untuk semua kes.

4. Hak isteri yang sebenarnya bukan harta arwah

Satu lagi kemungkinan yang sering terlepas ialah sumber wang atau harta.

Misalnya:

• isteri pernah menyerahkan wangnya kepada suami untuk tujuan pembinaan;
• terdapat akaun bersama;
• isteri membayar deposit;
• tanah sebenarnya milik isteri;
• wang yang disebut sebagai “simpanan untuk rumah” datang daripada sumbangan kedua-dua pihak.

Jika ada hak milik pihak lain, ia perlu diasingkan dahulu sebelum pusaka bersih dihitung.

Jadi jangan terus bertanya “berapa nilai rumah yang arwah janji?”. Tanyakan dahulu: wang siapa, tanah siapa, kontrak siapa dan apa yang sudah dibayar?

Dua jawapan rasmi yang berbeza mengajar satu perkara penting

Sekilas pandang, dua jawapan Mufti Selangor tadi seperti bercanggah:

• janji memberi tanah tidak menyempurnakan pemilikan; tetapi
• janji membayar RM100,000 dianggap hutang.

Sebenarnya, fakta kedua-dua kes berbeza.

Inilah sebab artikel ini tidak menetapkan satu formula bahawa semua janji ialah hutang atau semua janji bukan hutang.

Gunakan tapisan berikut:

Soalan	Jika jawapannya “ya”	Apa yang perlu dibuat
Ada jumlah wang khusus yang telah dipersetujui?	Tuntutan lebih konkrit	Cari perjanjian, pengakuan dan rekod bayaran
Ada kontrak atau perjanjian penyelesaian?	Boleh menunjukkan liabiliti yang telah terbentuk	Semak kandungan dan pihak dalam perjanjian
Isteri pernah mendahulukan wang sendiri?	Mungkin wujud tuntutan wang/hak pihak lain	Buktikan pindahan, tujuan dan penerima
Kontraktor sudah dilantik atau deposit sudah dibayar?	Mungkin ada komitmen kontrak pusaka kepada pihak ketiga	Dapatkan quotation, kontrak, invois dan resit
Hanya ada kata-kata umum mahu membina rumah?	Belum cukup untuk menganggap hutang tertentu	Cari bukti tambahan; jangan tentukan amaun sendiri
Ada dokumen hibah atau penyerahan hak?	Isu mungkin hibah, bukan hutang	Semak rukun, harta, qabd dan status aset
Arahan hanya hendak berkuat kuasa selepas kematian?	Isu boleh menyentuh wasiat	Dapatkan semakan wasiat dan bukti

Bukti yang perlu dikumpulkan sebelum membuat tuntutan

Jika keluarga benar-benar mahu menentukan status janji arwah, kumpulkan bukti sebelum berbincang tentang nilai.

Antara dokumen yang berguna:

1. mesej WhatsApp, SMS atau e-mel yang menyatakan janji dengan jelas;
2. surat, perjanjian atau nota bertulis;
3. rekod pindahan wang antara suami dan isteri;
4. penyata akaun yang menunjukkan sumber simpanan;
5. quotation atau kontrak pembinaan;
6. resit deposit kepada kontraktor, arkitek atau pembekal;
7. geran atau dokumen tanah yang hendak dibina rumah;
8. saksi yang benar-benar mendengar atau terlibat dalam transaksi;
9. pengakuan arwah tentang hutang atau wang milik isteri;
10. apa-apa tindakan yang telah dibuat untuk melaksanakan janji semasa hayat.

Quotation sahaja bukan bukti bahawa isteri telah mempunyai hutang terhadap arwah. Begitu juga mempunyai wang simpanan yang cukup tidak semestinya menjadikan wang itu milik isteri.

Yang dicari ialah hubungan antara janji, hak, transaksi dan bukti.

Jika anda sedang mengumpulkan dokumen pusaka dan masih keliru apa perlu dibuat dahulu, dapatkan buku saya sekarang. Buku Pusaka Dibiarkan, Waris Terbeban membantu waris menyusun proses, aset, hutang dan dokumen secara lebih teratur.

Apa perlu dibuat sebelum harta difaraidkan?

Gunakan langkah ini.

Langkah 1 — Jangan tolak nilai rumah secara sendiri

Jangan ambil anggaran “rumah sepatutnya RM200,000” lalu terus menolak RM200,000 daripada wang pusaka.

Itu belum membuktikan wujud hutang RM200,000.

Langkah 2 — Rekodkan tuntutan secara berasingan

Masukkan tuntutan tersebut dalam senarai isu pusaka:

“Tuntutan balu berkaitan janji pembinaan rumah — status belum ditentukan.”

Ini lebih tepat daripada terus menulis “hutang arwah”.

Langkah 3 — Tentukan kategori berdasarkan bukti

Asingkan sama ada isu itu:

• janji/wa‘d;
• hibah;
• wasiat;
• hutang atau kontrak;
• tuntutan wang yang didahulukan;
• hak milik isteri;
• atau tuntutan lain.

Langkah 4 — Maklumkan kepada pentadbir dan waris

Tuntutan tidak patut disembunyikan. Pentadbir perlu mengetahui bahawa terdapat isu yang boleh mempengaruhi pusaka bersih.

Panduan cara menguruskan harta pusaka selepas kematian menerangkan kepentingan menyenaraikan hutang dan tuntutan pihak ketiga bersama dokumen sokongan.

Langkah 5 — Jika dipertikaikan, dapatkan penentuan yang sesuai

Jika semua pihak tidak bersetuju tentang sifat tuntutan, jangan paksa isu itu menjadi “hutang” hanya untuk memudahkan kiraan faraid.

Mahkamah atau pihak berautoriti yang sesuai mungkin perlu menentukan hak berdasarkan jenis tuntutan, negeri, dokumen dan forum yang berkenaan.

Bagi dakwaan lisan mengenai wasiat atau pemberian, JAKESS sendiri mengingatkan bahawa dakwaan di mahkamah perlu dibuktikan dengan saksi dan bukti sokongan. Lihat Soalan Lazim JAKESS mengenai wasiat dan hibah.

Pengalaman Tuan Hanaffi: mulakan dengan fakta, bukan label

Dalam urusan pusaka, satu kekeliruan yang kerap berlaku ialah keluarga terlalu cepat memberi label.

“Ada janji, jadi hutang.”

“Ada nama arwah, jadi semua pusaka.”

“Ada penama, jadi dia punya.”

Pendekatan yang lebih selamat ialah sebaliknya: kumpulkan dokumen dahulu, fahami transaksi, tentukan hak setiap pihak, kemudian barulah gunakan label yang betul.

Apabila label salah digunakan dari awal, kiraan pusaka selepas itu juga boleh tersasar.

Kesilapan lazim yang perlu dielakkan

Pertama, jangan menyamakan niat yang kuat dengan liabiliti yang telah terbentuk. Arwah mungkin benar-benar berniat membina rumah, tetapi niat itu sahaja belum menentukan jumlah hutang.

Kedua, jangan menganggap wang dalam akaun arwah secara automatik ialah “duit rumah untuk isteri”. Sumber dan pemilikan wang perlu dibuktikan.

Ketiga, jangan menganggap saksi sahaja sentiasa cukup. Nilai bukti bergantung pada perkara yang hendak dibuktikan dan forum yang menentukannya.

Keempat, jangan membina rumah menggunakan wang pusaka terlebih dahulu dengan alasan mahu menyempurnakan hasrat arwah. Jika hak waris lain sudah terlibat, tindakan itu boleh menimbulkan pertikaian baharu.

Kelima, jangan abaikan tuntutan yang mempunyai dokumen kukuh. Hutang atau hak pihak lain yang sah memang perlu diberi perhatian sebelum pusaka bersih dibahagikan.

Soalan lazim

Adakah janji lisan suami automatik menjadi hutang?

Tidak automatik. Perlu dilihat kandungan janji, sama ada liabiliti telah wujud, apa transaksi yang sudah berlaku dan bukti yang ada.

Kalau arwah sudah mempunyai simpanan yang cukup untuk bina rumah, adakah wang itu terus menjadi hak isteri?

Tidak semestinya. Kecukupan simpanan menunjukkan kemampuan atau persediaan, bukan dengan sendirinya pemindahan hak milik kepada isteri.

Kalau ada WhatsApp dan saksi, adakah tuntutan pasti berjaya?

Tidak boleh dijamin. WhatsApp dan saksi boleh menjadi sebahagian bukti, tetapi kekuatan dan kesannya perlu dinilai bersama fakta lain dan forum yang berkuasa.

Jika kontraktor sudah menerima deposit sebelum arwah meninggal?

Itu fakta yang penting. Ia boleh menunjukkan bahawa sudah wujud kontrak atau komitmen terhadap pihak ketiga. Dapatkan kontrak, invois dan resit, kemudian tentukan sama ada kontrak diteruskan, ditamatkan atau menimbulkan liabiliti kepada pusaka.

Bolehkah waris sepakat sahaja untuk menunaikan janji arwah?

Waris dewasa boleh berbincang tentang penggunaan bahagian masing-masing selepas hak, hutang dan kepentingan pihak lain dikenal pasti. Namun, persetujuan keluarga tidak boleh digunakan untuk mengetepikan hak pihak yang tidak bersetuju, waris bawah umur atau tuntutan yang masih belum ditentukan.

Kesimpulan

Janji arwah untuk membina rumah tidak automatik menjadi hutang pusaka.

Ia boleh kekal sebagai janji, atau fakta tertentu boleh menunjukkan hibah, wasiat, hutang/liabiliti, hak isteri atau komitmen kontrak. Bezanya ditentukan oleh apa yang benar-benar berlaku semasa hayat dan bukti yang ada.

Jadi, tindakan pertama bukan mengira kos rumah.

Tindakan pertama ialah mengklasifikasikan tuntutan dan mengumpulkan bukti.

Selepas status hak itu jelas, barulah pentadbir boleh menentukan apa yang perlu diselesaikan sebelum baki pusaka dibahagikan.

Jika keluarga memerlukan bantuan menyusun dokumen, kronologi dan isu pusaka sebelum menentukan langkah seterusnya, hubungi Hanaffi untuk konsultansi. Bagi pertikaian hukum atau undang-undang yang memerlukan keputusan khusus, dapatkan pengesahan daripada Mahkamah Syariah, mahkamah yang berbidang kuasa atau pihak berautoriti yang berkaitan.