Ijab dan qabul ialah bahagian penting dalam akad hibah. Jika kedua-duanya benar-benar tidak berlaku, rukun akad hibah tidak dipenuhi. Jika akad sebenarnya berlaku tetapi kewujudannya tidak dapat dibuktikan, tuntutan pengesahan hibah pula boleh ditolak apabila dipertikaikan di mahkamah.
Tetapi ada satu perkara yang ramai orang tersalah faham: hibah tanpa lafaz ijab dan qabul secara lisan tidak semestinya hibah tanpa akad. Ijab dan qabul boleh dinyatakan melalui dokumen bertulis yang memenuhi rukun serta syarat hibah. Yang penting bukan sekadar ada surat, tetapi apa kandungan surat itu dan sama ada pemberian serta penerimaan benar-benar berlaku.
Jika anda sedang merancang hibah, jangan tunggu sehingga pemberi meninggal dunia untuk menyelesaikan persoalan ini. Pastikan akad, persetujuan penerima, identiti harta dan bukti penerimaan direkodkan dengan jelas semasa pemberi masih hidup.
Apa Maksud Ijab dan Qabul Dalam Hibah?
Ijab ialah pernyataan pemberi bahawa dia memberikan sesuatu harta kepada penerima. Qabul pula ialah pernyataan atau tanda penerimaan oleh pihak yang menerima hibah mengikut kaedah yang diiktiraf bagi akad tersebut.
Contohnya, seorang bapa berkata kepada anaknya:
“Ayah hibahkan rumah ini kepada kamu.”
Anaknya menjawab:
“Saya terima hibah rumah ini.”
Ini contoh mudah untuk memahami maksud ijab dan qabul, bukan skrip akad lengkap yang boleh terus digunakan untuk setiap hartanah. Dalam urusan sebenar, identiti pemberi dan penerima, butiran harta, bahagian yang dihibahkan, kelayakan pihak-pihak dan pelaksanaan hibah juga perlu diteliti.
Menurut Majlis Agama Islam Selangor (MAIS), rukun hibah merangkumi pemberi, penerima, harta yang dihibahkan dan sighah (akad). MAIS turut menyatakan ijab dan qabul sebagai syarat akad hibah.
Hibah Tanpa Lafaz Lisan, Adakah Terus Tidak Sah?
Tidak semestinya. Persoalan yang perlu ditanya ialah: adakah pemberian dan penerimaan telah dinyatakan dengan cara yang boleh diterima serta dapat dibuktikan?
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa akad hibah melibatkan ijab dan qabul; pernyataan akad boleh dibuat secara jelas atau secara kiasan, termasuk melalui perjanjian bertulis.
Dalam keadaan tertentu, perbuatan juga boleh menjadi petunjuk penerimaan. Namun, perbuatan yang menunjukkan qabul tidak wajar disamakan secara automatik dengan qabd, iaitu penerimaan atau penguasaan harta. Kedua-duanya berkait tetapi menjawab soalan yang berbeza: adakah penerima menerima tawaran hibah? dan adakah harta telah diserahkan atau dikuasai?
| Keadaan | Apa yang perlu diperiksa? |
|---|---|
| Pemberi menyatakan hasrat mahu memberikan harta suatu hari nanti | Adakah ini janji masa depan atau akad pemberian yang berlaku semasa hidup? |
| Ada dokumen bertulis yang menyatakan harta dihibahkan dan penerima bersetuju | Adakah pernyataan ijab dan qabul jelas, pihak/harta dikenal pasti dan syarat lain dipenuhi? |
| Ada pemberian secara lisan tanpa dokumen | Siapa mendengar, apa yang disebut, bila ia berlaku dan adakah terdapat bukti penerimaan? |
| Penerima sudah menggunakan atau mengurus harta | Adakah tindakannya menunjukkan persetujuan, qabd, atau sekadar mendapat izin menggunakan harta? |
Kesimpulannya, tiada rakaman lafaz bukan bukti automatik hibah tidak sah; begitu juga kewujudan tandatangan bukan jaminan automatik hibah sah.
Kes Mahkamah: Kenapa Ijab dan Qabul Gagal Dibuktikan?
Kes Saharain bin Nordin lwn Noraidah binti Nordin [2008] JH 26(I)
Dalam kes ini, Mahkamah Tinggi Syariah Shah Alam pada mulanya mengesahkan harta yang dipertikaikan sebagai hibah kepada Noraidah. Keputusan tersebut kemudian dirayu oleh Saharain.
Menurut analisis kes yang diterbitkan dalam Journal of Contemporary Islamic Law, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM), Mahkamah Rayuan Syariah membatalkan keputusan pengesahan itu. Sebab utamanya ialah kewujudan ijab dan qabul gagal dibuktikan dengan keterangan yang kukuh. Rumusan kajian tersebut menyatakan hibah diputuskan tidak sah dan terbatal di peringkat rayuan.
Kewujudan laporan kes ini turut dapat dikesan melalui katalog rasmi Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM). Walau bagaimanapun, teks penuh penghakiman asal tidak diperoleh untuk artikel ini. Oleh itu, huraian alasan mahkamah di sini bersandarkan analisis akademik yang merujuk keputusan tersebut.
Pengajaran kes: apabila seseorang mendakwa arwah telah menghibahkan harta, mahkamah perlu menilai bukti bahawa akad benar-benar berlaku. Dakwaan “arwah pernah kata rumah itu untuk saya” mungkin tidak mencukupi jika maksud, penerimaan dan keadaan pemberian tidak dapat dibuktikan.
Kes Mohammad bin Ngah lwn Noor Sakinah binti Mahmud dan lain-lain — 8 Januari 2025
Kes ini menunjukkan keadaan yang berbeza. Mahkamah Rayuan Syariah Selangor meneliti dua dokumen pengisytiharan pemberian dan penerimaan hibah bertarikh 2 September 2015 dan 21 Oktober 2015.
Dalam penghakiman itu, mahkamah melihat bahawa dokumen berkenaan mengandungi pernyataan ijab dan qabul, butiran harta yang jelas, penglibatan pemberi serta penerima, dan kehadiran dua orang saksi. Mahkamah turut meneliti keterangan tentang kerelaan pemberi dan hujahan pihak yang mempertikaikan dokumen tersebut.
Mahkamah Rayuan menjelaskan bahawa hibah secara bertulis bukan halangan kepada kesahan hibah apabila rukun dan syaratnya dipenuhi. Rayuan ditolak dan perintah Mahkamah Tinggi Syariah yang mengesahkan hibah itu dikekalkan.
Baca penghakiman rasmi Mahkamah Rayuan Syariah Selangor, Kes Rayuan Mal No. 2310-A0010-001-0107, khususnya perenggan [12]–[20].
Pengajaran kes: penulisan yang jelas, bukti penerimaan dan dokumen yang dapat diperiksa membantu membuktikan akad. Namun, keputusan ini bukan bermaksud setiap dokumen hibah yang ditandatangani pasti sah; penilaian tetap bergantung pada keseluruhan fakta dan syarat yang terpakai.
Cara Elakkan Masalah Ijab dan Qabul Dalam Hibah
Jika pemberi hibah masih hidup, inilah enam langkah yang wajar diberi perhatian.
1. Bezakan pemberian sekarang dengan janji memberi kemudian
Ayat seperti “Rumah ini nanti ayah bagi kepada kamu” boleh menimbulkan persoalan: adakah ia sekadar hasrat atau suatu pemberian yang sudah berlaku?
Pastikan dokumen atau pernyataan akad menunjukkan niat memberikan harta semasa hidup, bukan sekadar menyatakan siapa yang patut mendapat harta selepas kematian. Perkara ini penting kerana hibah dan wasiat bukan instrumen yang sama.
2. Nyatakan harta dan penerima dengan tepat
Elakkan keterangan terlalu umum seperti “semua harta ayah untuk kamu” jika tidak jelas harta atau bahagian mana yang sebenarnya diberikan.
Untuk rumah atau tanah, semak butiran geran, nama pemilik, bahagian pemilikan, sekatan dan sama ada terdapat gadaian. Pemberi tidak boleh mengabaikan hak pemilik bersama atau pihak ketiga.
3. Pastikan ada pernyataan penerimaan yang jelas
Bagi penerima yang berkelayakan, rekodkan bahawa dia mengetahui pemberian tersebut dan bersetuju menerimanya. Pernyataan boleh dimasukkan dalam dokumen yang disediakan dengan betul.
Jika penerima ialah kanak-kanak atau orang yang memerlukan wakil, dapatkan nasihat tentang siapa yang berkuasa menerima bagi pihaknya. Jangan andaikan sesiapa yang menjaga anak itu secara harian semestinya mempunyai kuasa yang sesuai bagi semua urusan hibah.
4. Sediakan dan simpan dokumen akad yang boleh dibuktikan
Dokumen sepatutnya mengenal pasti pemberi, penerima, harta, tarikh dan tempat pelaksanaan, pernyataan pemberian serta penerimaan, dan pengesahan pihak yang terlibat.
Pastikan dokumen ditandatangani atau dilaksanakan dengan kaedah yang sesuai serta dokumen asal disimpan. Elakkan menandatangani borang kosong atau membuat dokumen yang bercanggah dengan transaksi sebenar.
Penting: Dokumen ialah bukti akad, bukan pengganti kepada semua rukun dan syarat hibah. MAIS menerangkan kandungan dokumen perisytiharan hibah serta perkhidmatan penyediaan dan pelaksanaannya; skop perkhidmatan tersebut mempunyai syarat harta tersendiri.
5. Dapatkan saksi dan rekod pelaksanaan
Saksi yang mengetahui apa yang berlaku dapat membantu jika timbul pertikaian selepas kematian pemberi. Rekod tambahan seperti bukti penyerahan, surat-menyurat dan dokumen urusan harta juga boleh menyokong kronologi.
Namun, saksi bukan semestinya syarat sah bagi setiap hibah. Jawapan rasmi Jabatan Mufti Negeri Selangor menggalakkan penyaksian atau pengesahan bertulis sebagai alat pembuktian, walaupun bukan syarat sah atau wajib dalam konteks yang dibincangkan.
Jangan keliru antara “lebih mudah dibuktikan dengan saksi” dengan “setiap hibah tanpa saksi pasti batal”.
6. Semak qabd dan urusan pemindahan hak milik
Qabd ialah penerimaan, serahan atau penguasaan harta melalui cara yang sesuai dengan jenis aset. Ia isu yang berbeza daripada pernyataan ijab dan qabul.
Contohnya, bagi barang yang boleh diserahkan secara fizikal, penerimaan mungkin lebih mudah ditunjukkan. Bagi rumah atau tanah, bukti kawalan dan proses pindah milik mungkin lebih rumit. Dokumen akad yang jelas tidak semestinya membuktikan qabd telah berlaku.
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan kepentingan qabd dalam penyempurnaan hibah. Oleh itu, semak kedua-duanya: akad pemberian dan penerimaan, kemudian pelaksanaan serahan/penguasaan serta urusan pendaftaran mengikut keadaan harta.
Contoh Situasi: Ayah Kata Rumah Untuk Anak
Contoh situasi (rekaan): Seorang ayah berkata kepada anak sulungnya, “Rumah ini ayah nak bagi kepada kamu.” Anak itu mendiamkan diri. Tiada dokumen disediakan, tiada rekod penerimaan dan ayah terus mengurus rumah seperti biasa.
Apabila ayah meninggal dunia, anak tersebut mendakwa rumah sudah dihibahkan. Adik-beradik lain pula mengatakan ayah hanya menyatakan hasrat, bukannya melaksanakan akad.
Dalam keadaan ini, tidak wajar terus menyatakan hibah pasti sah atau pasti batal. Perlu diketahui maksud sebenar ayat ayah, bagaimana penerimaan berlaku, sama ada terdapat bukti tambahan dan apa yang berlaku terhadap harta semasa ayah hidup.
Jika situasi yang sama disemak ketika ayah masih hidup, perkara yang tidak jelas boleh diperbetulkan dengan mendapatkan nasihat, menyatakan akad dengan jelas, merekodkan persetujuan dan mengurus penerimaan harta mengikut kaedah yang betul. Jangan menunggu waris bertelingkah untuk mengetahui sama ada pemberian itu pernah berlaku.
Kalau Pemberi Hibah Sudah Meninggal Dunia, Apa Perlu Dibuat?
Ini bukan masa untuk mencipta ijab dan qabul baharu atas nama orang yang sudah meninggal dunia. Persoalan sebenar ialah sama ada hibah telah berlaku dan boleh dibuktikan semasa hayat pemberi.
Mulakan dengan langkah berikut:
- Cari dokumen asal dan rekod terdahulu, termasuk perisytiharan hibah, penerimaan, surat berkaitan harta dan bukti tarikh pelaksanaan.
- Kenal pasti saksi yang mengetahui transaksi sebenar, bukan sekadar orang yang mendengar cerita selepas kematian.
- Semak status pemilikan dan qabd, termasuk bukti serahan/penguasaan serta hak pihak lain terhadap harta.
- Dapatkan penilaian pihak berkelayakan tentang bukti dan sama ada permohonan pengesahan hibah di Mahkamah Syariah yang berbidang kuasa diperlukan.
Jika bukti menunjukkan hanya terdapat hasrat memberi dan penerimaan/serahan yang diperlukan tidak pernah disempurnakan, harta mungkin masih berada dalam pusaka pemberi. Tetapi keputusan itu tidak boleh dibuat secara automatik hanya kerana tiada lafaz yang dirakam.
Sebagai panduan tentang kepentingan penerimaan sebelum kematian, rujuk Irsyad Hukum Siri ke-798, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan. Penerangan itu berkaitan situasi pemberian yang belum diterima dan tidak seharusnya digunakan untuk menganggap semua hibah hartanah mempunyai fakta yang sama.
Soalan Lazim
Kalau tak sebut “saya terima”, hibah terus batal ke?
Tidak boleh diputuskan begitu sahaja. Semak sama ada penerimaan boleh dibuktikan melalui pernyataan bertulis atau tindakan yang relevan. Bentuk qabul dan bukti yang mencukupi perlu dinilai mengikut fakta serta pendekatan hukum/mahkamah yang terpakai.
Kalau ada surat hibah yang ditandatangani, mahkamah wajib sahkan ke?
Tidak. Surat itu perlu dibaca bersama rukun, syarat, keaslian, persetujuan pihak-pihak dan pelaksanaannya. Dalam kes Mohammad bin Ngah, dokumen yang diteliti mempunyai kandungan dan bukti yang memuaskan mahkamah; keputusannya bukan jaminan bagi semua dokumen.
Boleh ke rakam video ijab dan qabul sebagai bukti?
Rakaman boleh menjadi bahan sokongan tentang perkara yang berlaku jika ketulenan dan kebolehterimaannya dapat ditunjukkan. Ia bukan pengganti automatik kepada dokumen, bukti penerimaan, qabd atau keperluan undang-undang berkaitan aset.
Kalau hibah dibuat kepada anak bawah umur, siapa buat qabul?
Penerimaan perlu diuruskan melalui wali, penjaga atau pemegang amanah yang mempunyai kedudukan/kuasa yang sesuai. Mekanismenya bergantung pada keadaan penerima, jenis hibah dan peraturan yang terpakai. Elakkan membuat andaian bahawa semua hubungan kekeluargaan secara automatik memberikan kuasa mewakili dalam urusan harta.
Perlu ke upah peguam untuk setiap hibah?
Tidak semua pemberian harian memerlukan khidmat guaman. Tetapi bagi rumah, tanah, hak milik bersama atau instrumen hibah yang mempunyai syarat khusus, semakan pihak berkelayakan boleh mengelakkan kesilapan dokumen dan pelaksanaan. Tujuannya mengurangkan risiko, bukan menjamin hibah tidak boleh dicabar.
Kesimpulan: Ijab dan Qabul Perlu Jelas, Bukan Sekadar Disebut
Hibah yang benar-benar tiada ijab dan qabul tidak memenuhi rukun akad. Namun hibah tanpa lafaz lisan tidak semestinya tidak sah apabila akad bertulis dan bukti lain memenuhi syarat yang terpakai. Kes Saharain menunjukkan risiko apabila akad tidak dapat dibuktikan; kes Mohammad bin Ngah pula menunjukkan bagaimana dokumen yang jelas boleh membantu mahkamah menilai dan mengesahkan pemberian.
Jika pemberi masih hidup, semak akad dan dokumen sekarang, pastikan penerima bersetuju, kemudian urus qabd serta hal berkaitan hak milik. Jika pemberi sudah meninggal dunia, kumpulkan bukti hibah yang benar-benar berlaku semasa hayatnya, bukan cuba mereka akad baharu. Untuk panduan asas lebih luas tentang rukun dan syarat, baca Memahami Hibah Dalam Islam.
