Apabila seseorang meninggal dunia, ada keluarga yang baru mengetahui bahawa perkahwinannya dahulu mempunyai masalah. Ada yang menggunakan wali hakim tidak bertauliah, ada yang mempunyai sijil nikah bermasalah, dan ada pula yang berkahwin di luar negara tetapi belum mendaftarkan perkahwinan di Malaysia.
Persoalannya, jika perkahwinan itu dianggap nikah syubhah, adakah pasangan dan anak-anaknya masih boleh menerima harta pusaka?
Jawapan ringkas: Jika akad perkahwinan diputuskan tidak sah (fasid), lelaki dan perempuan itu tidak saling mewarisi harta pusaka atas alasan hubungan suami isteri. Namun, anak hasil persetubuhan syubhah boleh menjadi waris kepada bapa dan ibunya apabila nasab anak tersebut sah disabitkan. Inilah perbezaan penting yang dijelaskan oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan dalam Irsyad Hukum Siri Ke-504 dan Al-Kafi #893.
Jika keluarga sedang menguruskan pusaka, jangan terus menggugurkan nama pasangan atau anak daripada senarai waris hanya berdasarkan cerita bahawa perkahwinan itu “tak sah”. Semak dahulu perintah mahkamah, dokumen perkahwinan dan status nasab anak.
Apa Maksud Nikah Syubhah dan Persetubuhan Syubhah?
Dalam penggunaan harian, orang sering menyebut nikah syubhah. Tetapi dari sudut undang-undang, kita perlu membezakan antara akad nikah fasid dengan persetubuhan syubhah atau wat’i syubhah.
Akad nikah fasid ialah perkahwinan yang tidak memenuhi syarat sah menurut Hukum Syarak. Persetubuhan syubhah pula boleh berlaku apabila pasangan melakukan hubungan atas anggapan bahawa akad nikah mereka sah, sedangkan akad itu sebenarnya tidak sah, atau apabila hubungan berlaku kerana kesilapan tertentu.
Takrif ini terdapat dalam Seksyen 2 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003. Sementara itu, Seksyen 11 menetapkan bahawa sesuatu perkahwinan mesti memenuhi syarat Hukum Syarak untuk dianggap sah.
Contoh situasi: Sepasang lelaki dan perempuan bernikah dengan seseorang yang mereka percaya ialah wali hakim yang sah. Mereka hidup sebagai suami isteri. Kemudian terbukti bahawa orang tersebut tidak mempunyai kuasa yang diperlukan. Jika akad itu diputuskan tidak sah dan hubungan selepas akad memenuhi keadaan syubhah, isu nasab anak yang lahir perlu dinilai secara berasingan.
Perlu diingat, tidak semua perkahwinan yang mempunyai masalah dokumen automatik menjadi nikah fasid atau persetubuhan syubhah. Penilaian bergantung pada fakta dan undang-undang negeri yang terpakai.
Adakah Isteri Nikah Syubhah Berhak Dapat Pusaka Suami?
Jika mahkamah mengesahkan bahawa akad nikah itu fasid, pasangan tersebut tidak mempunyai hak faraid sebagai suami atau isteri melalui akad yang tidak sah itu. Keadaan ini tidak berubah hanya kerana mereka pernah tinggal bersama atau mempunyai anak.
Mengapa? Kerana salah satu sebab seseorang boleh mewarisi pusaka ialah ikatan perkahwinan yang sah. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa akad yang rosak tidak menghasilkan hak pewarisan antara pasangan, meskipun berlaku hubungan kelamin. Lihat huraian rasmi hukum pusaka bagi pernikahan fasid.
Prinsip ini terpakai pada kedua-dua pihak: perempuan itu tidak mendapat faraid sebagai isteri daripada lelaki tersebut, dan lelaki itu juga tidak mendapat faraid sebagai suami daripada perempuan tersebut.
Walau bagaimanapun, tiada hak faraid sebagai pasangan tidak sama dengan mengatakan seseorang itu tidak mempunyai sebarang hak kewangan. Jika ada hutang, pemilikan harta sendiri atau tuntutan lain, perkara tersebut mesti dinilai secara berasingan mengikut asas undang-undang yang berkaitan. Ia tidak boleh terus dianggap sebagai bahagian faraid isteri.
Adakah Anak Hasil Nikah Syubhah Boleh Mewarisi Harta Bapa?
Boleh, apabila nasab anak kepada bapa telah disabitkan secara sah. Hak anak ini tidak bergantung pada sama ada ibu bapanya boleh mewarisi antara satu sama lain sebagai pasangan.
Asas pewarisan bagi anak ialah nasab atau hubungan keturunan yang sah. Dalam Al-Kafi #893: Hukum Faraid Bagi Anak Yang Lahir Daripada Watie Syubhah, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa apabila nasab anak hasil persetubuhan syubhah sabit kepada bapanya, hak pewarisan anak itu turut sabit.
Bagi Selangor, Seksyen 114 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 memperuntukkan keadaan seorang lelaki disifatkan sebagai bapa apabila anak lahir dalam tempoh antara enam bulan qamariah hingga empat tahun qamariah selepas persetubuhan syubhah. Rujukan teks undang-undang boleh dilihat dalam Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam Selangor.
Tempoh tersebut ialah syarat dalam peruntukan yang khusus. Ia bukan arahan supaya keluarga mengira sendiri kemudian terus mengisytiharkan status anak. Apabila ada pertikaian fakta atau dokumen, isu persetubuhan syubhah dan nasab perlu dibawa untuk pengesahan melalui saluran Mahkamah Syariah yang berkenaan.
Penting juga untuk tidak menyamakan anak hasil persetubuhan syubhah dengan anak hasil zina. Kedua-duanya mempunyai asas hukum nasab yang berbeza.
Perbezaan Hak Pusaka Pasangan dan Anak
| Pihak | Asas untuk mewarisi | Kedudukan umum |
|---|---|---|
| Suami / isteri daripada akad yang disahkan sah | Perkahwinan sah | Boleh mewarisi, tertakluk pada hukum dan keadaan waris |
| Lelaki / perempuan daripada akad yang diputuskan fasid | Tiada asas perkahwinan sah melalui akad itu | Tidak mewarisi sebagai pasangan melalui akad tersebut |
| Anak daripada persetubuhan syubhah yang sabit nasab | Nasab sah | Boleh mewarisi daripada bapa atau ibu menurut faraid |
| Pasangan bernikah sah tetapi belum berdaftar | Perkahwinan sah yang perlu dibuktikan | Tidak hilang hak secara automatik hanya kerana tiada pendaftaran |
Jadual ini menerangkan asas kelayakan, bukan kadar bahagian masing-masing. Jumlah yang seseorang waris terima masih bergantung pada siapa lagi yang hidup ketika si mati meninggal dunia dan keadaan harta pusaka bersih.
Dua Kes Mahkamah Berkaitan Nikah Fasid dan Nasab Anak
Terdapat kes yang menunjukkan bahawa keputusan mahkamah boleh memisahkan isu kesahan nikah daripada isu nasab anak. Kedua-dua kes berikut berkaitan pengesahan perkahwinan atau nasab, bukan penghakiman tuntutan faraid pasangan.
Kes Wan Hashim Wan Ahmad lwn Juatee Jantan
Kes Wan Hashim Wan Ahmad lwn Juatee Jantan, [2013] 1 CLJ (Sya) 61, diputuskan oleh Mahkamah Rayuan Syariah Melaka pada 12 Jun 2012.
Pasangan berkenaan berkahwin pada 2007, tetapi kemudian timbul masalah tentang kesahan akad dan wali yang mengakadnikahkan perkahwinan itu. Mahkamah Tinggi Syariah pada awalnya menolak permohonan mensabitkan nasab anak kerana perkahwinan tidak sah.
Dalam rayuan, Mahkamah Rayuan Syariah menerima bahawa hubungan yang berlaku selepas akad berkenaan mempunyai implikasi persetubuhan syubhah dan membenarkan anak dinasabkan kepada bapanya.
Pengajaran kes: Akad yang tidak sah tidak semestinya menafikan nasab anak apabila syarat syubhah dan pensabitan nasab dipenuhi.
Nota sumber kes: Ringkasan keputusan ini disokong oleh laporan kes yang diterbitkan semula dan kajian akademik. Salinan penghakiman melalui portal rasmi mahkamah belum dapat disahkan dalam semakan ini. Rujukan kes: laporan [2013] 1 CLJ (Sya) 61.
Kes Abd Halim bin Md Hashim dan Azila bt Ramli @ Ismail
Kes Abd Halim bin Md Hashim v Azila bt Ramli @ Ismail, [2017] 2 ShLR 57, ialah keputusan Mahkamah Tinggi Syariah Selangor bertarikh 8 April 2014 mengenai perkahwinan yang menggunakan wali hakim tidak bertauliah.
Menurut laporan kes, mahkamah memutuskan pernikahan pada 2005 sebagai fasid dan tidak sah, memerintahkan pasangan difaraqkan (dipisahkan kerana akad tidak sah), dan mengklasifikasikan hubungan selepas akad sebagai wat’i syubhah. Mahkamah seterusnya mensabitkan nasab tiga orang anak kepada lelaki berkenaan.
Pengajaran kes: Mahkamah boleh membuat keputusan bahawa akad nikah tidak sah, tetapi pada masa yang sama mengesahkan nasab anak. Ini bukan percanggahan, kerana hukum yang menentukan kedudukan pasangan dan nasab anak berbeza.
Nota sumber kes: Rujukan dan dapatan utama disemak menerusi salinan laporan Abd Halim v Azila, [2017] 2 ShLR 57 yang tersedia secara sekunder. Salinan rasmi penghakiman tidak diperoleh daripada portal mahkamah dalam semakan ini.
Nikah di Thailand atau Nikah Tidak Berdaftar, Adakah Terus Jadi Syubhah?
Tidak semestinya. Ketiadaan pendaftaran bukan bukti muktamad bahawa akad nikah tidak sah. Begitu juga, kewujudan sijil atau rekod pendaftaran bukan jaminan bahawa akad itu sah jika rukun atau syarat Hukum Syarak sebenarnya tidak dipenuhi.
Di Selangor, Seksyen 34 membezakan antara pendaftaran dan kesahan sesuatu perkahwinan. Seksyen 12(2) pula membolehkan, melalui perintah mahkamah, pendaftaran perkahwinan yang menyalahi peruntukan tertentu tetapi masih sah menurut Hukum Syarak.
Oleh itu, jangan terus membuat kesimpulan bahawa:
- nikah di luar negara tanpa pendaftaran Malaysia = nikah syubhah;
- poligami tanpa kebenaran mahkamah = automatik nikah fasid; atau
- ada sijil nikah = semua syarat nikah telah dipenuhi.
Kesahihan akad dan kesan terhadap pusaka perlu diperiksa berdasarkan keadaan sebenar, pengesahan dan peruntukan negeri yang terpakai.
Contoh Situasi: Anak Daripada Pasangan Kedua Menuntut Pusaka
Contoh situasi (bukan kes pelanggan): Seorang lelaki meninggal dunia dengan seorang isteri yang sah dan beberapa orang anak. Seorang lagi wanita pernah hidup bersamanya sebagai pasangan dan mempunyai dua orang anak. Kemudian, perkahwinan lelaki itu dengan wanita kedua disahkan fasid, tetapi nasab kedua-dua anak kepada lelaki tersebut disabitkan.
Dalam situasi seperti ini, wanita kedua tidak memperoleh bahagian faraid sebagai isteri melalui akad fasid itu. Namun, kedua-dua anak yang sabit nasab tidak boleh dinafikan haknya semata-mata kerana akad ibu bapanya tidak sah.
Ini tidak bermaksud kita boleh terus menentukan kadar faraid daripada maklumat tersebut sahaja. Kita masih perlu meneliti semua waris yang hidup pada tarikh kematian, hak dan tanggungan pusaka, serta dokumen pengesahan yang berkaitan.
Bagi gambaran asas proses dan dokumen pusaka, buku Pusaka Dibiarkan, Waris Terbeban boleh membantu waris memahami aliran pengurusan pusaka kecil. Namun isu pertikaian status nikah dan nasab memerlukan semakan fakta serta bidang kuasa Mahkamah Syariah yang berkaitan; buku panduan tidak menggantikan keputusan mahkamah.
Apa Perlu Dibuat Sebelum Mengurus Pembahagian Pusaka?
Jika ada pertikaian nikah syubhah dalam keluarga, cuba asingkan dua soalan terlebih dahulu: adakah perkahwinan itu sah? dan adakah nasab anak kepada si mati telah sah disabitkan?
Semak perkara berikut mengikut kes:
- Dokumen perkahwinan: sijil nikah, tarikh dan tempat akad, rekod pendaftaran, butiran wali, saksi dan orang yang mengakadnikahkan.
- Keputusan mahkamah: perintah pengesahan nikah, keputusan nikah fasid atau faraq, jika ada.
- Dokumen nasab anak: sijil kelahiran, perintah atau penghakiman nasab dan dokumen berkaitan jika status pernah dipertikai.
- Maklumat pusaka: sijil kematian, senarai waris yang hidup pada tarikh kematian, senarai aset dan dokumen pemilikan.
- Status prosiding: kenal pasti sama ada keputusan mahkamah sudah diperoleh atau masih perlu memohon pengesahan mengikut fakta dan negeri yang relevan.
Penyenaraian dokumen ini ialah panduan semakan awal, bukan dakwaan bahawa semuanya wajib difailkan dalam setiap jenis permohonan. Untuk urusan sijil faraid, Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Selangor menerangkan keperluan dokumen asas. Panduan khusus turut boleh dirujuk melalui artikel Cara Dapatkan Sijil Faraid di Mahkamah Syariah.
Elakkan membuat pembahagian berdasarkan persetujuan lisan semata-mata apabila status seseorang yang mungkin waris belum ditentukan. Ini berisiko menyebabkan senarai waris dan pembahagian perlu dipertikaikan semula.
Kesimpulan: Sahkan Nikah dan Nasab Sebelum Bahagi Pusaka
Soalan “nikah syubhah boleh dapat pusaka atau tidak?” tidak boleh dijawab dengan satu perkataan untuk semua orang.
Bagi pasangan, akad nikah yang diputuskan fasid tidak mewujudkan hak saling mewarisi sebagai suami isteri. Bagi anak, hubungan persetubuhan syubhah yang memenuhi syarat dan menghasilkan nasab sah boleh memberikan hak faraid kepada anak tersebut.
Kesilapan paling besar ialah menyangka akad tidak sah bermaksud anak automatik tidak sah nasab, atau menyangka nasab anak disabitkan bermaksud perkahwinan ibu bapanya automatik disahkan. Kedua-dua kesimpulan itu tidak tepat.
Jika keluarga sedang menghadapi pertikaian tentang status pasangan, nasab anak atau senarai waris sebelum urusan pusaka, kumpulkan dokumen dan semak keputusan Mahkamah Syariah terlebih dahulu. Jika perlukan bantuan menyusun urusan harta pusaka selepas status waris dikenal pasti, boleh hubungi saya melalui halaman Hubungi Hanaffi atau DM WhatsApp melalui pautan di profil.
Nota: Artikel ini ialah penerangan umum dengan rujukan peruntukan Selangor dan sumber hukum rasmi. Prosedur dan enakmen keluarga Islam mempunyai perbezaan antara negeri. Penentuan status bagi kes sebenar hendaklah dibuat melalui mahkamah atau penasihat undang-undang yang berkaitan.
